Bài viết
04:58:00 31/05/2026Bạn đến Úc và có thêm chút thời gian? Hãy thử đi xa hơn ngoài những thành phố quen thuộc như Sydney hay Melbourne, và khám phá vào sâu trung tâm của lục địa độc đáo này xem. Không chỉ có Opera House, kangaroo, kaola hay những con thú kỳ lạ siêu to khổng lồ, nước Úc còn có một lịch sử và văn hóa đặc biệt của những cộng đồng Thổ dân bản địa và câu chuyện về sự tồn tại phi thường qua hơn 65.000 năm của họ. Trải qua hàng chục nghìn năm cùng những biến động khắc nghiệt như thuộc địa hóa, dịch bệnh, phân biệt đối xử hay các chính sách đồng hóa, cộng đồng bản địa Úc vẫn giữ được nhiều ngôn ngữ, truyền thống, nghệ thuật riêng biệt và một sự kết nối sâu sắc với thiên nhiên. Trong chuyến đi tháng 6 năm 2025, mình có dịp ghé thăm Uluru, trái tim của vùng Red Centre nằm giữa lãnh thổ phía Bắc nước Úc, một trong những nơi có ý nghĩa thiêng liêng bậc nhất đối với người Anangu - cộng đồng Thổ dân bản địa của vùng đất này (Úc có nhiều cộng đồng bản địa khác nhau với ngôn ngữ riêng).
Nếu chỉ nhìn thấy những người bản địa nhàn rỗi vật vờ trên đường phố và sống nhờ trợ cấp Chính phủ, ấn tượng ban đầu về họ có thể có thể khá phiến diện. Nhưng chỉ cần dành vài ngày để lắng nghe câu chuyện của họ, tham gia các hoạt động văn hóa và bước chân vào chính vùng đất mà tổ tiên họ đã sinh sống suốt hàng chục nghìn năm, góc nhìn ấy sẽ thay đổi hoàn toàn. Trong thời gian ở Uluru, mình tham gia khá nhiều workshop và chương trình thực địa do hướng dẫn viên hoặc người bản địa trực tiếp hướng dẫn. Những câu chuyện được kể rất nhẹ nhàng, nhưng đủ để người nghe hiểu: đằng sau những bức ảnh du lịch đẹp đẽ là một lịch sử phức tạp và không ít mất mát, cùng những truyền thống văn hóa đặc sắc và đậm dấu ấn nguyên thủy mà người bản địa đã đấu tranh gìn giữ đến tận ngày nay.
Ở Trung tâm Văn hóa Uluru, mình được học cách đọc những ký hiệu xuất hiện trong tranh của người Anangu. Những ký hiệu xuất hiện trong tranh chấm thoạt nhìn có vẻ đơn giản nhưng thực ra là cả một hệ thống ngôn ngữ hình ảnh. Một vòng tròn có thể tượng trưng cho hồ nước hay nơi tụ họp, những dấu chân nhỏ kể lại hành trình săn bắt, còn các đường uốn lượn biểu thị dòng nước, cơn mưa hoặc những dòng năng lượng. Nghệ thuật ở đây không chỉ để trang trí mà còn là một cách lưu giữ tri thức, lịch sử và ký ức tập thể qua nhiều thế hệ và mặc dù đã tồn tại hơn 65.000 năm, nó không hề bị đóng khung trong quá khứ. Trong các buổi giới thiệu, người bản địa vẫn kể chuyện, trình diễn nghệ thuật và hướng dẫn khách đến thăm cách vẽ tranh truyền thống của họ. Những em bé ngồi tô màu bên cạnh các cụ già, những du khách tò mò chăm chú lắng nghe câu chuyện về vùng đất đỏ, tất cả tạo nên cảm giác rằng văn hóa cổ xưa ở đây vẫn đang tiếp tục sống và phát triển chứ không chỉ được lưu giữ như một hiện vật.
Một trong những trải nghiệm “đậm đà” nhất là buổi tìm hiểu về bush tucker – hệ thống thực phẩm truyền thống của người Anangu. Trên những chiếc bàn phủ khăn họa tiết đặc trưng, hướng dẫn viên giới thiệu đủ loại cây cỏ, hạt giống, trái cây và gia vị bản địa. Mình cũng được ăn thử loại mứt làm từ quả quandong sa mạc, loại quả kích thước nhỏ cỡ quả mận Việt Nam, nhưng lại từng là nguồn dinh dưỡng quan trọng thay thế thịt, giúp con người ở đây sinh tồn trong mùa hạn hán. Có loại quả nhăn nheo trông cực kỳ thiếu hấp dẫn, có loại hạt được nghiền thành bột, có những cây trông như một bụi cỏ dại nhưng với người bản địa lại là cả một kho thuốc tự nhiên.
Một workshop khác nữa là tìm hiểu cách thổ dân Úc thời xưa đã tận dụng vỏ các thân cây gỗ để tạo thành các dụng cụ nấu ăn, khay đựng và bát ăn hàng ngày. Lớp được diễn ra ngoài trời, người tham gia ngồi quây thành vòng tròn, hướng dẫn viên vừa giải thích vừa thao tác. Trong cộng đồng, người làm các vật dụng này chủ yếu là phụ nữ, vì đàn ông còn đi săn. Du khách cũng được chuyền tay nhau các vật dụng gỗ để xem xét kỹ hơn. Các vật dụng tuy thô mộc và còn không có hình dạng tròn kín hoàn toàn, nhưng vẫn cực kỳ hữu dụng. Giữa vùng đất cằn cỗi như Red Center, sử dụng thành thục các thao tác này từng là một kỹ năng thiết yếu được truyền qua nhiều thế hệ, do người phụ nữ lớn tuổi trong gia đình dạy cho các bé gái.
Bên cạnh đó, chuyến thực địa ở khu bảo tồn Uluṟu-Kata Tjuṯa National Park (gọi tắt là Uluru), trên những cung đường quanh chân tảng đá thiêng cũng rất đáng nhớ. Đoàn du lịch siêu nhỏ - mình, một bác người Pháp cùng một bé người Thụy Sĩ - được dẫn đi thăm những địa điểm gắn với các câu chuyện Dreamtime, tiếng Việt có người dịch là “Thời Mộng” nghe khá hay. Cụm từ Dreamtime và những truyền thuyết của nó xuất hiện ở khắp mọi nơi khi mọi người tiếp xúc với văn hóa bản địa Úc. Những câu chuyện ấy không chỉ nằm trong sách hay bảo tàng. Ở Uluru, chúng hiện diện trên từng lối đi, từng vách đá và cả những hồ nước nhỏ ẩn sau những tảng đá sâu trong khu bảo tồn.
Trong hành trình quanh chân núi, mình được nghe hướng dẫn viên kể về những địa điểm linh thiêng gắn với các câu chuyện Dreamtime. Hầu hết các hang đá lớn đều có các hình khắc cổ trên vách đá. Đây là một dạng “sách nguyên thủy” của Thổ dân Úc, những hình vẽ giải thích sự hình thành của đất đai, muôn loài và các quy tắc ứng xử trong cuộc sống. Có nơi là hang động dành riêng cho nam giới trong các nghi lễ truyền thống, có hồ nước được xem như nguồn sống thiêng liêng giữa vùng đất khô cằn. Với Thổ dân bản địa, đây chính là tri thức được tái hiện một cách sống động; là nơi tổ tiên, thần thoại và đời sống hiện tại hòa vào nhau thành một câu chuyện kéo dài suốt hàng trăm thế kỷ. Những bài học cốt lõi của Dreamtime chính là cách mà Thổ dân bản địa nhìn nhận thế giới. Với họ, nước là sự sống. Họ cũng luôn nhắc nhau rằng đất không thuộc về con người, mà con người thuộc về đất. Và cuối cùng, mọi sinh vật đều có linh hồn cũng như vai trò riêng trong thế giới. Chính từ cách nhìn ấy mà họ hình thành triết lý tôn trọng thiên nhiên và sử dụng tài nguyên một cách có trách nhiệm từ bao nhiêu đời nay.
Điều giá trị nhất mà mình mang về sau chuyến đi là đã được hiểu thêm cách Thổ dân bản địa Úc nhìn thế giới: Một cách nhìn khiêm nhường, chậm rãi hơn và gắn bó với thiên nhiên hơn. Trong thời đại mà con người luôn muốn sở hữu, kiểm soát và khai thác mọi thứ, việc được gặp một nền văn hóa đã sống hài hòa với vùng đất của mình suốt 65.000 năm là một trải nghiệm vừa thú vị vừa đáng để suy ngẫm. Nhất là khi được đứng ngắm Uluru vào lúc mặt trời lặn, nhìn tảng đá thiêng chuyển dần từ màu nâu sang cam rực rồi đỏ thẫm như đang phát sáng từ bên trong, chắc nhiều người sẽ cảm thấy giống mình: ngưỡng mộ cách con người ở đây học cách lắng nghe hơi thở của vùng đất dưới chân mình.
Mãng xà Cầu Vồng (Rainbow Serpent) - một trong những linh vật mạnh nhất trong văn hoá Thổ dân Úc, biểu tượng của sự sống, nước, mưa. Mãng xà Cầu Vồng cai trị trật tự tự nhiên và trừng phạt kẻ vi phạm. Ảnh sưu tầm.